Co to jest otwarta nauka?

Rozwój nowych, cyfrowych mediów umożliwił istotne zmiany w modelach produkcji i dystrybucji wiedzy naukowej. Publikacje naukowe – będące dotychczas podstawą komunikacji naukowej – stały się jednym tylko elementem dynamicznego procesu komunikacji w ramach którego kształtują się i rozwijają nowe „społeczności wiedzy”. Dostęp do wiedzy demokratyzuje się i otwiera na niespotykaną dotychczas skalę, jednocześnie wpływając na wydajność oraz innowacyjność pracy naukowej. Świadomy udział w tych przemianach ma kluczowe znaczenie dla rozwoju i wzrostu konkurencyjności polskiej nauki.

Centrum Otwartej Nauki w Interdyscyplinarnym Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego (ICM) na Uniwersytecie Warszawskim działa na rzecz pełnego wykorzystania przez polską naukę stwarzanych przez te przemiany możliwości.

Wizja otwartej nauki

Ruch ten, nazywany często ruchem na rzecz wolnej kultury, opiera się na koncepcji wiedzy i kultury jako dóbr wspólnych, oraz na modelach zapewniających swobodny dostęp do treści wszelkiego rodzaju. W tym samym czasie w sferze nauki rozwija się ruch na rzecz Otwartego Dostępu (Open Access) do wiedzy i informacji, skupiony na udostępnianiu treści czasopism naukowych.

Dostęp do wyników badań naukowych i publikacji jest kluczowym elementem wyrównywania szans na udział w społeczeństwie wiedzy, w skali zarówno narodowej jak i globalnej. Pierwszym krokiem była publikacja elektronicznych wersji czasopism przez największe wydawnictwa naukowe. Te jednak publikują w modelu subskrypcyjnym, w którym wysokie ceny mogą stanowić barierę dla wielu instytucji i osób. Jednocześnie rośnie skala ruchu Open Access, opartym na zasadzie zapewniania swobodnego dostępu, drogą elektroniczną, do prac naukowych. 90% recenzowanych czasopism naukowych (typu peer-reviewed) zezwala na otwartą archiwizację tekstów przez ich autorów, a co najmniej 3000 czasopism jest w całości wydawanych w modelu Open Access. Ruch ten jest dziś wspierany w Europie przez European Research Council, ekspertów Komisji Europejskiej oraz OECD.

Równocześnie rozwija się ruch na rzecz Otwartej Edukacji, który z pomocą internetu zapewnia swobodny dostęp do innych materiałów niż artykuły naukowe. Przykładowo, ponad 100 uczelni wyższych i instytucji naukowych przyłączyło się już do projektu Open Courseware Consortium i w jego ramach udostępniają swobodnie materiały kursowe do zajęć akademickich.

Cyfrowy model dystrybucji wiedzy funkcjonuje do pewnego stopnia również w Polsce, zmieniając sposób, w jaki uprawia się naukę. W Polsce w chwili obecnej wszystkie duże uczelnie oferują swoim pracownikom i studentom dostęp – przynajmniej częściowy – do międzynarodowych baz czasopism elektronicznych. Dostęp ten rewolucjonizuje warunki pracy naukowej i edukacji akademickiej – szczególnie biorąc pod uwagę relatywną ubogość zbiorów bibliotecznych w postaci drukowanej.

Model ten jest jednak w dużej mierze ograniczony do publikacji zagranicznych udostępnianych elektronicznie w modelu subskrypcyjnym – w podobny sposób nie są obecnie dostępne publikacje polskie. Niedostępność polskich prac naukowych w internecie utrudnia budowanie społeczeństwa wiedzy w Polsce i pogłębia dystans polskiej nauki i szkolnictwa wyższego. Już dzisiaj pojedyncze tytuły publikują treści numerów na własnych stronach lub udostępniają je poprzez szereg komercyjnych serwisów. Dalszy rozwój nauki w Polsce nie jest możliwy bez ogólnokrajowej infrastruktury (katalogu publikacji naukowej, wirtualnych bibliotek i repozytoriów) zapewniających jednolite i proste mechanizmy publikowania, wyszukiwania i pozyskiwania publikacji.

Co więcej, idea Otwartego Dostępu jest w Polsce praktycznie nieznana – zarówno w kręgach akademickich, jak i wśród odpowiednich instytucji państwowych, odpowiedzialnych za rozwój nauki i jej finansowanie. Dyskurs publiczny na temat dostępności wiedzy naukowej w sieci jest zdominowany przez kwestie plagiatowania i piractwa – lęk przed nimi uniemożliwia zauważenie zalet modelu opartego na otwartości i dzieleniu się publikacjami naukowymi. Z tego powodu, jak również na skutek niewystarczającej wiedzy prawnej, naukowcy niechętnie udostępniają swoje prace w postaci cyfrowej. Więcej...