7. Rekomendacje

Zmiana modelu dystrybucji wiedzy naukowej w Polsce jest niezbędna, ale nie dokona się bez udziału instytucji i osób odpowiedzialnych za merytoryczny kształt oraz instytucjonalną infrastrukturę polskiej nauki. Konieczna jest aktywność na wielu poziomach – począwszy od władzy państwowej, przez władze uczelni, instytucje finansujące badania naukowe, wydawców czasopism naukowych i bibliotekarzy, a skończywszy na naukowcach i studentach.

Opisane poniżej działania pozwolą wprowadzić do Polski model Open Access jako pierwszy krok w kierunku w pełni otwartej nauki. Są one ze sobą ściśle powiązane i dopiero jako całość otwierają perspektywę efektywnego rozwoju ruchu na rzecz otwartości.

Instytucje rządowe

Rola instytucji rządowych we wprowadzeniu modelu Open Access jest szczególnie istotna, ponieważ system nauki w Polsce jest w przeważającej mierze finansowany ze środków publicznych. Podatnicy opłacają większość badań naukowych, powinni więc mieć możliwość zapoznawania się z wynikami tych badań bez konieczności ponoszenia dodatkowych kosztów. W tym celu należy opracować i wdrożyć strategię Open Access dla nauki polskiej.

Otrzymanie grantu ze środków publicznych na prowadzenie badań naukowych powinno pociągać za sobą zobowiązanie do udostępnienia rezultatów tych badań w otwartym dostępie. Instytucje finansujące badania mogą także pokrywać koszty publikacji w czasopismach Open Access.

Instytucje rządowe powinny również sformułować wymaganie dotyczące publicznej dostępności artykułów publikowanych w finansowanych przez państwo czasopismach tradycyjnych.

Państwowe instytucje naukowe, takie jak Polska Akademia Nauk, powinny przyjąć i realizować politykę Open Access na poziomie instytucjonalnym.

Władze uczelni

Władze uczelni powinny przede wszystkim postarać się o to, aby miała ona własne otwarte repozytorium instytucjonalne. Posiadanie takiego repozytorium zwiększa rozpoznawalność i podnosi prestiż uczelni oraz daje jej pracownikom możliwość dotarcia z wynikami swojej pracy naukowej do szerokiego grona czytelników na całym świecie. Dostępność rezultatów pracy naukowej na danej uczelni potwierdza jej rangę oraz umożliwia naukową komunikację z innymi ośrodkami. Repozytorium tego rodzaju jest źródłem informacji uzupełniającym tradycyjne formy komunikacji naukowej, takie jak czasopisma.

Uczelnia nie może poprzestać na stworzeniu repozytorium i zapewnieniu jego funkcjonowania – powinna również zadbać o to, aby autorzy umieszczali w nim swoje prace. W tym celu należy przyjąć i konsekwentnie realizować strategię zachęcania pracowników do umieszczania tekstów w repozytorium lub nawet sformułować jednoznaczne wymaganie w tej kwestii.

Powstające na uczelni prace magisterskie i doktorskie także powinny być udostępniane w uczelnianym repozytorium. Uczelnia powinna wreszcie udostępniać w sposób otwarty swoje materiały edukacyjne.

Wsparcie władz uczelni dla modelu Open Access nie musi ograniczać się do własnego repozytorium instytucjonalnego. Należy wspierać publikowanie  przez pracowników artykułów w czasopismach Open Access czy nawet tworzenie w poszczególnych jednostkach uczelni takich czasopism.

Ważne jest również dbanie o to, aby w ocenie dorobku naukowego pracowników kierować się jedynie jego merytoryczną wartością i traktować publikacje w czasopismach i repozytoriach Open Access podobnie jak publikacje w płatnych czasopismach.

Bibliotekarze

Bibliotekarze mają do odegrania istotną rolę w inicjowaniu, promowaniu i rozwoju modelu Open Access. Z racji wykonywanej pracy dobrze znają z jednej strony sytuację na rynku czasopism naukowych, z drugiej zaś potrzeby badaczy i studentów związane z dostępem do wiedzy. To bibliotekarze często rozpoczynają w swojej instytucji dyskusję na temat konieczności zmiany modelu dostępu do wiedzy oraz promują otwarte rozwiązania.

Na wielu uczelniach istnieją zbiory danych o publikacjach pracowników czy pracach studentów, które mogą być dobrym punktem wyjścia do stworzenia instytucjonalnego repozytorium Open Access. Tworząc repozytorium, można wykorzystać popularne i szeroko stosowane otwarte oprogramowanie, takie jak Eprints, DSpace, CDSWare czy Fedora. Bibliotekarze mogą utworzyć repozytorium i nim zarządzać, dbając jednocześnie o takie kwestie, jak właściwy format metadanych, zgodność repozytorium z protokołem OAI-PMH czy odpowiednia archiwizacja. Autorzy, zwłaszcza w początkowym okresie działania repozytorium, często potrzebują pomocy w samoarchiwizacji.

W Polsce dynamicznie rozwijają się biblioteki cyfrowe. Oferują one gotową infrastrukturę informatyczną, którą można wykorzystać do udostępniania treści w otwartym dostępie, a ich twórcy i administratorzy mają umiejętności i doświadczenie w zakresie cyfrowego udostępniania materiałów naukowych. Po odpowiednim dostosowaniu biblioteki te mogłyby również pełnić funkcje repozytoryjne.

Bibliotekarze mogą również współpracować z pracownikami naukowymi w tworzeniu czasopism Open Access.

Wydawcy

Wydawcy czasopism naukowych mogą rozważyć przekształcenie swojego czasopisma w czasopismo Open Access lub rozpoczęcie wydawania nowego tytułu w tym modelu. Czasopisma Open Access gwarantują znacznie szerszą grupę potencjalnych czytelników niż czasopisma wydawane w modelu tradycyjnym, a co za tym idzie – znaczące zwiększenie wskaźnika impact factor. Nie oznacza to utraty źródeł finansowania czy dochodów – czasopisma Open Access z powodzeniem wypracowały własny model biznesowy. Koszty wydawania czasopism Open Access są niższe niż w wypadku czasopism tradycyjnych, pojawiają się również alternatywne źródła pokrywania kosztów publikacji, takie jak instytucje finansujące badania.

Jeżeli wydawca nie jest gotowy zastosować model Open Access do własnego czasopisma, to może go wspierać, pozwalając autorom na archiwizację zarówno preprintów, jak i postprintów artykułów w repozytoriach Open Access. Istotne jest również przyjęcie w zakresie autorskich praw majątkowych takich rozwiązań, które pozwalają autorom zachować możliwość dysponowania swoimi utworami.

Nawet jeżeli wydawca nie zapewnia otwartego dostępu do pełnych tekstów artykułów, to powinien udostępniać kompletne metadane artykułów i zadbać o ich indeksowanie przez odpowiednie wyszukiwarki. Dzięki zgodnym z przyjętymi standardami metadanym czytelnik może łatwo odnaleźć interesującą go publikację i ewentualnie postarać się o dostęp do niej.

Autorzy

Wszystkich autorów tekstów naukowych zachęcamy do udostępniania efektów swojej pracy w modelu Open Access. Mogą publikować artykuły w czasopismach Open Access albo umieszczać je w instytucjonalnych lub dziedzinowych repozytoriach.

Teksty udostępniane w modelu Open Access docierają do o wiele większej liczby czytelników niż teksty publikowane w płatnych czasopismach naukowych, co przekłada się na potwierdzony badaniami wzrost liczby cytowań oraz wskaźnika impact factor. Wyniki badań finansowanych ze środków publicznych są dostępne dla wszystkich, a nie jedynie dla tych, których stać na opłacenie – często bardzo drogiej – subskrypcji czasopism.

Część czasopism Open Access pobiera opłaty za publikację artykułów – są one zazwyczaj uwzględniane w grancie badawczym i pokrywane przez instytucję finansującą badania. Umieszczanie tekstów w repozytoriach jest bezpłatne. W repozytoriach instytucjonalnych i dziedzinowych można umieszczać zarówno preprinty (teksty przed recenzją i publikacją w czasopiśmie naukowym), jak i postprinty (opublikowane wersje artykułów, które przeszły proces recenzji naukowej). Samoarchiwizacja (self-archiving), czyli umieszczanie tekstów w repozytorium przez ich autora, jest bardzo prosta i w krótkim czasie pozwala podzielić się wynikami swojej pracy naukowej ze wszystkimi zainteresowanymi mającymi dostęp do internetu. Warto udostępniać nie tylko teksty artykułów, lecz także dane naukowe. Większość wydawców czasopism naukowych pozwala na udostępnianie publikowanych przez nich tekstów również w modelu Open Access.

Autorzy powinni pamiętać, że istotną rolę w regulowaniu możliwości upowszechniania wyników ich pracy odgrywają kwestie prawne. Podpisując umowę z wydawnictwem warto starać się o zachowanie praw do utworu w zakresie pozwalającym na udostępnienie go w modelu Open Access.